Graaff-Reinet versus Umasizakhe
Graaff-Reinet: wit gepleisterde huizen met in Hollands groen geschilderd houtwerk langs stille straten omzoomd met acaciabomen. In het centrum staat de grote Nederduits gereformeerde kerk, die een kopie zou zijn van de kathedraal van Salisbury, er tegenover, aan de overzijde van het park, het stadhuis dat doet denken aan een Italiaans palazzo maar een Hollandse gevel heeft. In de Kerkstraat staat het gerechtsgebouw en de bibliotheek en andere voorname gebouwen. Het pronkstuk van Graaff-Reinet is het Reinet Huis, de voormalige pastorie van de gereformeerde kerk en nu het stadsmuseum: een juweel van Hollands Classicisme. Dat is Graaff-Reinet: in-keurig en heel eerbiedwaardig, de vierde oudste stad van Zuid Afrika. En na negen uur 's avonds uitgestorven; dat hoort bij in-keurig. En blank. Behalve voor de deur van het gerechtsgebouw en aan het einde van Caledon Street waar de PEP, de Spar, de Choprite en de banken zijn gevestigd. Er lopen zwarte mensen door de stad maar ze lopen alsof ze er niet thuishoren, aarzelend als vreemdelingen. Het is niet hun stad, ze wonen er niet.

Ze wonen in Umasizakhe, het township voor de zwarte mensen. Graaff-Reinet heeft nog een township, Kroonvale, waar de gekleurde mensen wonen. Blank, zwart, gekleurd: ieder op zijn eigen plaats, ieder apart. Het Museum voor de Recente Zuid-Afrikaanse Geschiedenis in de Kerkstraat legt uit hoe het zo gekomen is, in troosteloze zwart-wit foto's en hartverscheurende verhalen. 'Ik woonde in Middle Street, in het centrum van de stad. Het huis was van mij. Op een dag kreeg ik een ontruimingsbevel. Ik kon het niet geloven. Ik kon niet geloven dat ze me uit mijn eigen huis zouden zetten. Ik ben gewoon gaan slapen maar de volgende dag kwam de politie en zette mij, mijn gezin en mijn huisraad op straat. Omdat ik het niet kon geloven had ik niets voorbereid. Ik ben bij mijn broer ingetrokken die in het township een huisje had met twee kamers. Ik moest een lening afsluiten om zelf een huis te bouwen. Ik werd ziek en kon de lening niet terugbetalen. Het was heel moeilijk.' Het verhaal van onrecht en bureaucratische gewetenloosheid is niet bijzonder in Zuid Afrika. Hetzelfde is de bewoners van District Six in Kaapstad overkomen en van honderden andere plaatsen. In Zuid Afrika is geen stad, groot of klein, zonder een of meer townships.

Meestal ligt een township op flinke afstand van de blanke stad maar Umasizakhe zit bijna aan Graaff-Reinet vast. Bijna: de strook niemandsland is niet breder dan tweehonderd meter. Toch gescheiden. In de lege ruimte tussen Graaff-Reinet en Umasizakhe staat een monument. Voor de slachtoffers van de strijd tegen de Apartheid. Voor degenen die door de politiekogels zijn gedood en voor de verbranden. Collaborateurs, echte en vermeende, werd een autoband om de hals gehangen, overgoten met benzine en in brand gestoken. Ik herinner me de televisiebeelden: schokkerig en vaag, een menigte en in die menigte een brandende gedaante. Het waren afschuwelijke beelden. De politiedoden en de verbranden delen samen een monument: verzoening in de zwarte gemeenschap.